Viet Museum: Xin mở một lối ra cho điều chung
Phương Quỳnh
Có những câu chuyện trong cộng đồng, càng kéo dài càng làm người ta mỏi mệt. Không phải vì thiếu tin tức để theo dõi, mà vì mỗi lần câu chuyện ấy xuất hiện, nó lại nhắc chúng ta rằng: có một nơi đáng lẽ phải sáng đèn, mở cửa, đón người vào xem và nhớ, thì nay vẫn đóng kín, im lìm.
Tôi nói đến Viet Museum.
Những tháng qua, tôi đọc nhiều thư ngỏ, nhiều thông báo, nhiều lời giải thích, và cả những văn bản pháp lý mà trước đây tôi chưa từng nghĩ một bảo tàng cộng đồng lại có ngày phải đi đến mức ấy. Tôi theo dõi không phải vì thích chuyện tranh chấp, càng không phải để đứng hẳn về một phía. Ban đầu, tôi tìm hiểu chỉ vì muốn nhận diện những ai đã lợi dụng tình thế mù mờ để tung tin, kích động, khiến người nhẹ dạ bị kéo vào những cuộc đối đầu không cần thiết, làm cộng đồng vốn đã chia rẽ lại càng thêm rạn nứt.
Nhưng càng đọc sâu, tôi càng thấy đây là một điều đáng tiếc, đáng tiếc không chỉ vì Viet Museum bị đóng cửa quá lâu, mà còn vì câu chuyện này, nếu có thể xử lý sớm bằng sự điềm tĩnh và lòng tự trọng, có lẽ đã không phải đi xa đến vậy.
Những ngày gần đây, tôi đọc hai thông báo từ hai phía. Một là lá thư của bà Quinn Trần, Chủ tịch kiêm Giám đốc Điều hành IRCC, Inc., gửi ông Nguyễn Đức Cường với tựa đề được hiểu như một “bước đi thiện chí.” Lá thư ấy cho thấy phía bà Quinn sẵn sàng tham gia một nỗ lực giới hạn, tạm thời, với mục đích rõ ràng là đáp ứng điều kiện mà History San Jose đưa ra để Viet Museum có thể mở cửa lại. Điều đáng chú ý là bà nhấn mạnh: thiện chí không phải là nhượng bộ, và việc làm này không đồng nghĩa từ bỏ quyền lợi hay lập trường pháp lý của bất cứ bên nào.
Hôm nay, tôi lại đọc “Thông Báo Chính Thức” từ phía ông Nguyễn Đức Cường. Tôi không phủ nhận rằng thông báo ấy cũng mạch lạc và thấu tình đạt lý theo cách riêng của họ. Đọc xong, tôi có một cảm giác nhẹ nhõm hiếm hoi: ít nhất, cả hai phía đều bắt đầu nói bằng giọng điềm đạm hơn, có lý lẽ hơn, và có vẻ như đều đang hướng tới một lối ra, thay vì chỉ chăm chăm giữ thế đối đầu.
Và khi một câu chuyện đã kéo dài quá lâu, đôi khi chỉ cần một dấu hiệu nhỏ như vậy cũng đủ để người ngoài cuộc có chút an lòng.
Tuy nhiên, an lòng không có nghĩa là yên tâm. Bởi Viet Museum không chỉ là một cái tên trong giấy tờ. Đó là ký ức của một thế hệ. Là nơi người ta đem con cháu đến để nói rằng: “Ông bà mình đã đến đây như thế nào, đã sống ra sao, đã dựng lại cuộc đời thế nào.” Một bảo tàng như vậy mà đóng cửa quá lâu, thì không chỉ một bên thiệt, mà cả cộng đồng đều mất.
Trong “Thông Báo Chính Thức,” có một đoạn làm tôi chú ý đặc biệt. Đó là phần nói về đề nghị của HĐQT trong phiên hòa giải: lập ra một Hội Đồng Bầu Cử để chọn một HĐQT mới, và HĐQT đương nhiệm sẽ tham gia hội đồng đó rồi rút lui ngay sau khi chọn được HĐQT “chân chính,” với điều kiện những người tham gia Hội Đồng Bầu Cử sẽ không ứng cử vào HĐQT.
Tôi không bàn đúng sai của đề nghị ấy trong khía cạnh pháp lý. Tôi chỉ nhìn nó dưới góc độ tâm lý và thực tế cộng đồng.
Nếu đúng như lời họ viết, thì điều đó cho thấy một điều rất rõ: phía ông Cường và HĐQT đương nhiệm dường như không còn tha thiết giữ vai trò điều hành lâu dài. Ít nhất, họ nói sẵn sàng rút lui sau khi hoàn tất một cơ chế chuyển tiếp.
Vậy điều gì còn khiến họ vướng bận?
Có lẽ là cảm giác bị phủ nhận công sức. Có lẽ là nỗi ấm ức vì cho rằng mình bị đối xử không công bằng. Và có lẽ, sâu hơn nữa, là nỗi lo rằng nếu rút lui mà không có một cơ chế “đúng bài bản,” thì di sản sẽ bị hiểu lầm, bị đặt sai chỗ, hoặc bị biến thành một điều gì khác.
Ở chiều ngược lại, nhìn sang phía gia đình Bác Lộc, tôi lại thấy một động lực khác: sự “tha thiết” mang tính tình cảm. Với họ, Viet Museum không chỉ là một cơ sở sinh hoạt cộng đồng. Nó giống như một đứa con tinh thần. Một phần đời. Một điều đã gắn bó quá lâu, nên họ không muốn “đứa con” ấy rơi vào tay người ngoài, dù người ngoài ấy là ai.
Có người nghe vậy sẽ phản đối, sẽ nói: “Bảo tàng là của cộng đồng, không phải của gia đình.” Về nguyên tắc, điều đó đúng. Nhưng trong đời sống cộng đồng, có những thứ không chỉ là nguyên tắc. Có cả tình nghĩa, công lao, và sự gắn bó của những người đã bỏ ra mấy chục năm.
Vấn đề không nằm ở chỗ “gia đình” hay “không gia đình.” Vấn đề nằm ở chỗ: ai là người có khả năng giữ gìn, ai có trách nhiệm, ai minh bạch, và quan trọng nhất, ai có thể mở cửa Viet Museum trở lại để phục vụ công chúng.
Và ở đây, tôi xin nói thẳng một ý kiến cá nhân, có thể làm nhiều người khó chịu, nhưng tôi nghĩ cộng đồng cần nghe một tiếng nói thực tế:
Nếu một bên đã nói sẽ rút lui sau bầu bán, còn một bên lại tha thiết muốn đứng ra gánh vác; nếu bên tha thiết ấy muốn giữ Viet Museum trong vòng “người nhà” không phải để phá, mà để giữ gìn; nếu họ thật lòng xem đó là di sản cần bảo tồn, thì có lẽ, thay vì kéo nhau vào một cuộc bầu bán dài hơi, tranh cãi thêm mỏi mệt, ta nên nghĩ đến một giải pháp đơn giản hơn:
Hãy để những người thật sự muốn làm thì làm.
Bởi điều hành một bảo tàng cộng đồng không phải con đường danh vọng. Nó không đem lại tiền bạc. Không đem lại tiếng tăm gì vang dội. Trái lại, nó đem lại cực nhọc, trách nhiệm, và không ít thị phi. Người nào muốn ôm việc ấy vào thân, nếu không có lòng, không ai làm nổi.
Nhưng xin nói rõ thêm: nếu phía gia đình Bác Lộc muốn “dành” phần quản lý, thì cũng đồng nghĩa với việc họ phải gánh trọn phần trách nhiệm. Giữ Viet Museum trong vòng thân thuộc không có nghĩa là giữ cho riêng mình. Giữ là để bảo tồn, để mở cửa, để phục vụ cộng đồng.
Muốn được cộng đồng tin, thì phải làm cho đàng hoàng:
- quản trị minh bạch,
- tài chánh rõ ràng,
- tổ chức có quy củ,
- biết lắng nghe tiếng nói chung,
- và quan trọng nhất: mở cửa bảo tàng cho công chúng chứ không biến nơi ấy thành một chỗ đóng kín.
Nếu làm được như vậy, thì việc “giữ trong vòng người nhà” không còn là điều đáng sợ, mà trái lại có thể là điều đáng trân trọng.
Ngược lại, nếu phía ông Cường và HĐQT thật sự đã mỏi mệt và muốn rút lui, thì có lẽ cũng nên rút lui trong tư thế đẹp: rút lui để câu chuyện kết thúc, để bảo tàng mở cửa, để cộng đồng có lại một nơi chốn. Rút lui không phải là thua. Có khi, rút lui đúng lúc lại là một cách giữ danh dự.
Và bây giờ, tôi xin nói rõ điều quan trọng nhất mà tôi mong cả hai bên cùng suy nghĩ:
Nếu đã thấy Viet Museum đang “treo lơ lửng” và cộng đồng đã quá mệt mỏi, thì xin cả hai phía hãy nghĩ đến việc cùng buông kiện tụng.
Không phải vì ai đúng ai sai, mà vì Viet Museum không thể sống bằng giấy tờ tòa án. Viet Museum chỉ sống khi có người vào, có lớp học, có triển lãm, có tiếng cười, có thiện nguyện viên, có học sinh, có gia đình đến thăm.
Kiện tụng kéo dài chỉ làm hao tiền tốn sức, và điều đau nhất là: trong khi hai bên còn đang tranh nhau “lẽ phải,” thì Viet Museum vẫn tiếp tục đóng cửa, và ký ức chung của cộng đồng vẫn bị khóa lại.
Có những lúc, người ta phải biết đặt câu hỏi: mình đang thắng ai, hay mình đang làm cho Viet Museum thua?
Tôi viết bài này như một lời nhỏ gửi đến cả hai phía. Nếu có thể, xin mỗi bên bớt một câu nặng, nhường nhau một bước nhỏ. Không phải vì bên kia, mà vì cộng đồng. Không phải vì danh dự riêng, mà vì điều chung.
Mong rằng trong một ngày gần đây, Viet Museum sẽ mở cửa lại, không phải trong tiếng hò reo thắng thua, mà trong sự điềm tĩnh, đàng hoàng, và có trách nhiệm.
Viet Museum không thể sống bằng đơn kiện, mà chỉ sống khi có người bước vào và thấy lại chính mình trong đó.
Nếu cả hai phía thật lòng thương Viet Museum, xin hãy cùng buông bớt một điều để giữ lấy điều chung.
Đừng để đến khi cửa bảo tàng mở lại, thì lòng người đã khép từ lâu.
Phương Quỳnh (Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân)
